Thursday, December 6, 2018

Դուք ժամանակին տէրը չէք

Յաճախ գրած ենք այն մասին, թէ կարեւոր է հայերէն մտածել երբ հայերէն կը խօսիք (կամ կը գրէք)։ Վերջին հաշուով, որեւէ օտար լեզուով խօսելու պարագային, այդ լեզուով պէտք է մտածէք։ Ինչո՞ւ։ Առաջին հերթին, որովհետեւ կ՚ուզէք ցոյց տալ, թէ դուք կը տիրէք այդ լեզուին, եւ ո՛չ թէ այդ լեզուն ձեզի կը տիրէ։ Երկրորդ՝ եթէ կը սկսիք ընդօրինակել, օրինակ, անգլերէն կառոյցներ երբ սպաներէն կը խօսիք, վստահ եղէք, որ այդ լեզուն խօսողներու կատակներուն թիրախը պիտի դառնաք։ (Եթէ յանկարծ հեռաձայնով հաղորդագրութիւն ղրկէք՝ “Mi casa es no su casa” նախադասութեամբ, հետեւելով անգլերէն “My house is not your house” նախադասութեան, վստահ եղէք, որ ձեր խօսակիցը ձեզ պիտի ողողէ գետինները խնդալէն տապլտկող emojiներով։ Ինչո՞ւ։ Պարզապէս որովհետեւ սպաներէն կ՚ըսեն “Mi casa no es su casa”)։

Քանի մը օրինակներ կրնան օգտակար ըլլալ ո՛չ միայն հայերէն սորվողներու կամ Ամերիկա ծնած հայախօսներուն, այլեւ նոյնիսկ բնիկ հայախօսներուն, որոնք երկար ժամանակ անգլիախօս միջավայրի մէջ ապրած են։ Չէ՞ք կարծեր։ Վստահաբար կրնաք ձեզ ճանչնալ հետեւեալ երեք սովորական օրինակներուն մէջ.

1) Take your time

Դուք ժամանակ կ՚առնէք որեւէ գործ ընելու համար, ըլլայ նախաճաշել, դաս ընել, նամակ գրել կամ խոտը կտրել։ Այսինքն՝ գործը կ՚ընէք ձեր կշռոյթով։
Անշուշտ, շատ լաւ հասկցաք, թէ մէկը ի՞նչ կ՚ուզէր ըսել (ծնած՝ Պոստոն, Պոլիս, Փարիզ կամ Պէյրութ), երբ քաղաքավարօրէն ձեզի ըսաւ «Ժամանակդ առ»։ Այսինքն՝ “Take your time”։ Ճիշդ հասկցաք, բայց ըսողը սխալ ըսած էր։ Եթէ իսկապէս հայերէն խօսէր, պիտի յանձնարարէր՝ «Մի՛ աճապարեր»։

Երկու իրարմէ անկախ լեզուներ երբեմն կրնան նոյն գաղափարը միեւնոյն կառոյցով արտայայտել, բայց յաճախ իրարմէ լրիւ ձեւով։ Հայերէնը աւելի աղքատ չէ, որովհետեւ «Մի՛ աճապարեր» կ՚ըսէ՝ «Ժամանակդ առ»ի փոխարէն։ Փաստօրէն, ան երկրորդ արտայայտութիւն մը չէ ստեղծած միեւնոյն բանը ըսելու համար։ Ինչո՞ւ։ Որովհետեւ դուք ժամանակին տէրը չէք, որպէսզի զայն առնէք...։

2) I had a good time

Այլ առիթով խօսած ենք այն մասին, թէ «to have» անգլերէն բայը բազում իմաստներ ունի, մինչ հայերէն «ունենալ»ը մէ՛կ իմաստ ունի՝ «իւրացնել, տէր դառնալ, ստանալ»։ Նորէն, դժուար է մտածել, որ դուք կը հաւատաք, որ ժամանակի տէրն էք։ Սակայն, ճիշդ ա՛յս է տպաւորութիւնը, զոր կը ձգէք, երբ կը քալէք դէպի ձեր ինքնաշարժը խնճոյքէ մը ետք ու կ՚ըսէք. «Լաւ ժամանակ ունեցայ»։ Եթէ ձեր խօսակիցը ճիշդ հայերէն գիտէ, կրնայ պատասխանել. «Չէ, չունեցար»։ Պատճառը այն է, որ դուք լաւ ժամանակ «չունիք» երբ խնճոյքի մը կ՚երթաք կամ երբ որեւէ այլ բան կ՚ընէք, որ կապուած է “to have a good time” արտայայտութեան։ Հետեւաբար, հայերէն մտածող հայախօսը կ՚ըսէ. «Ես լաւ ժամանակ անցուցի» ։ Եթէ կը կարծէք, թէ ճիշդ չի հնչեր, միայն մէկ պատճառ կայ. կը փորձէք հայերէն խօսիլ... անգլերէնի հմայքին տակ։

3) Have a nice day

Օրական քանի՞ անգամ կ՚ըսէք ասիկա։ Կը կրկնենք. խնդիրը այն է, որ ժամանակի տէրը չէք, հետեւաբար՝ օրուան տէրն ալ չէք կրնար ըլլալ։ Հետեւաբար՝ «Լաւ օր ունեցէք» ըսելը անիմաստ է, որովհետեւ գաղափարը գոյութիւն չունի հայերէն մտածողութեան մէջ։ Դուք պարզապէս լաւ օրուան մը մաղթանքը կ՚ընէք, եւ կ՚ըսէք «Լաւ օր ձեզի»։ Անշուշտ, այս տողերուն ընթերցողը շատ լաւ գիտէ, որ եթէ կը խօսի ընկերոջը կամ ընտանիքի անդամին, «Լաւ օր ձեզի» պիտի ըսէ...։

You Do Not Own Time

We have insisted many times in this column on the importance of thinking in Armenian when speaking Armenian. For that matter, whatever language you speak other than English, you have to think in that particular language. Why? First of all, because you may want to show that you are the owner of that language, instead of the language owning you! Second, because if you start copying English structures when talking in, say, Spanish, you can just become the butt of all jokes by speakers of that language. (If you text message “Mi casa es no su casa,” mirroring “My house is not your house,” rest assured that you may get as many “rolling on the floor laughing” emojis as your interlocutor(s) can type.)

A few examples may be helpful not only to American-born speakers of Armenian or learners of Armenian as a second language, but also to native speakers of Armenian who have lived in an English-speaking milieu for a long time. Phrases calqued from English may come naturally to the former, while the same calques enter the oral language of the latter with the same speed.

We have chosen three most common phrases:

1) Take your time

You take your time to have breakfast, to do your homework, to write a letter, or to mow the lawn. So, you’re doing things at your own pace, right? Right.
Of course, you understood that when someone—born in Boston, in Istanbul, in Paris, or in Beirut—politely suggested to “take your time” and said «Ժամանակդ առ» (Jamanagut arr). You understood correctly, but someone said it wrong. If s/he were really talking in Armenian, the recommendation would have been:

Մի՛ աճապարեր (Mi ajabarer), that is, “Don’t rush!”

While sometimes two unrelated languages may use the same structure to express the same idea, many other times they are both very different one from the other. The Armenian language is not poorer because it uses “Don’t rush” instead of “Take your time.” It simply did not create a second expression to say the same thing. Why? Because you do not own time to take it…

2) I had a good time

In a previous column we have discussed how the verb “to have” has many meanings in English, while its Armenian counterpart ունենալ has exactly one meaning: “to own, to become owner, to receive.” Again, it is hard to believe that you think that you own time. However, this is exactly the impression that you leave when you walk to your car after a party while saying: «Ես լաւ ժամանակ ունեցայ» (Yes lav jamanag oonetsa “I had a good time”). If your interlocutor knows proper Armenian, he might snipe: «Չէ, չունեցար» (Che, choonetsar “No, you didn’t”). The reason is that you do not “have” a good time when going to a party or doing anything else you can imagine related to this sentence. You actually spend a good time. This is how the Armenian speaker thinks: «Ես լաւ ժամանակ անցուցի» (Yes lav jamanag antsootsi). This literally means “I spent a good time.” If it does not sound right, it is only because you are under the charm of the English when trying to speak Armenian.

3) Have a nice day

How many times a day do you say this? Again, the problem that we have is that, since you do not own time in Armenian, you cannot own a day. Therefore, to say «Լաւ օր ունեցէք» (Lav or oonetsek) is pointless, because the concept does not exist in Armenian thinking. You simply wish a good day, and then you say «Լաւ օր ձեզի»  (Lav or tsezi), which literally means “Good day to you” (of course, if it is good, it is nice too). Of course, if you are talking to a friend or family member, it goes without saying that you will say «Լաւ օր քեզի» (Lav or kezi), now using second person in the singular. 

Thursday, November 8, 2018

«Աստղ» բառը եւ իր ազգակիցները

Երբեւէ մտածե՞ր էք, որ անգլերէն star եւ հայերէն աստղ բառերը ո՛չ միայն նոյն գաղափարը ցոյց կու տան, այլեւ ազգական են իրարու։

Աստղիկ անունը երբեմն Stella ձեւով կը թարգմանուի՝ ձեւական նմանութեան բերումով, թէեւ Աստղիկ հայ հեթանոսական դիցարանին մէջ սիրոյ եւ բեղունութեան աստուածուհին էր, մինչ Stella Maris («ծովու աստղ») Աստուածամօր լատիներէն անուններէն մէկն էր։

Իրականութեան մէջ, Աստղիկ կը ներկայացնէր Մերձաւոր Արեւելքի դիցարաններու մէջ լաւածանօթ աստուածուհիի մը հայկական տարբերակը։ Սումերական հին աստուածուհի Ինաննան, որ կապուած էր սիրոյ, բեղունութեան եւ այլ յատկանիշերու հետ, աւելի ուշ պաշտուած է Միջագետքի սեմական քաղաքակրթութիւններուն կողմէ (ակկադացիներ, բաբելոնացիներ, ասորեստանցիներ) Իշտար անունով։ Իշտարի պաշտամունքը դրացի սեմական տարածքներու մէջ (Սուրիա, Պաղեստին) Աշտարտ անունով ծաւալած է, իսկ այս անունը եբրայերէն յիշուած է Աշտորետ ձեւով, որ հելլենականացած կերպով ծանօթ է իբրեւ Աշտարտէ։ Այս աստուածուհիին խորհրդանիշը Արուսեակ (Վենիւս) մոլորան էր՝ երկինքի ամենափայլուն աստղը հին ժամանակներուն։

Գիտնականները առաջարկած են այն վարկածը, թէ Ishtar անունը նախասեմական կնոջական *attar («երկինք, աստղ») գոյական կու գայ, որ իր կարգին կրնայ հասարակաց ծագում ունենալ նախահնդեւրոպական *h-ster («աստղ») բառին հետ։

Այս վերականգնուած բառը դարձած է հնդեւորական լեզուներու «աստղ» բառին աղբիւրը։ Ունինք, օրինակ, յունարէն aster, իրանական լեզուներու star, լատիներէն stella, գերմաներէն stern, եւ այլ նման բառեր։ Հայերէն աստղ (նաեւ աստեղ՝ գրաբարի մէջ) յունարէն ու լատիներէն բառերուն մէջտեղը կը թուի ըլլալ, եւ ոչ այնքան հեռու անգլերէնէն։

How a Star Was Born

Has it occurred to you that the English “star” and its Armenian translation աստղ (asdgh) are also cousins?

The Armenian name Աստղիկ (Asdghig) is sometimes translated as Stella because of their formal resemblance, even though Asdghig was the goddess of love and fertility in Armenian pagan mythology and Stella Maris (“star of the sea”) was actually one of the Latin names for the Virgin Mary.

Actually, Asdghig was the Armenian counterpart for a goddess well-known in various Near Eastern mythologies. The ancient Sumerian goddess Inanna, associated with love, fertility, and other attributes, was later worshipped by the Semitic civilizations of Mesopotamia (Akkadians, Babylonians, and Assyrians) as Ishtar. Ishtar was adored in adjacent lands of Semitic population like Syria and Canaan as Ashtart, which became in Hebrew Ashtoret, better known under the Hellenized form Astarte. The symbol of Inanna-Ishtar-Ashtart was the planet Venus, the most brilliant star in the sky.

It has been suggested that, ultimately, the name Ishtar was derived from the Proto-Semitic feminine noun *attar “heaven, star,” which may share a common origin with the Proto-Indo-European word *h-ster.

This reconstructed word was the common source for most Indo-European languages. Think of Greek aster (compare English “astronomy, astronaut,”), Iranian star, Latin stella (compare English “stellar”), German stern, and many other lesser known words. The Armenian word asdgh (also spelled աստեղ/asdegh in Classical Armenian) seems to be in the middle of its Greek and Latin counterparts, and not that far from English.

Let’s note that the suffix –իկ (ig) has a diminutive, but also endearing quality. Think of the Armenian common word asdghig with the meaning “small star,” equivalent to the English word “starlet.”  

Thursday, October 25, 2018

Հաւկիթներու փնտռտուք

Ինչպէս գիտենք, գաղափարներ կան, որոնք գրական հայերէնի երկու լեզուաճիւղերով՝ արեւմտահայերէն ու արեւելահայերէն, տարբեր ձեւերով կ՚արտայայտուին։ Օրինակ՝ hotel, ink, եւ այլն։ Այս անգամ, պիտի անդրադառնանք egg («հաւկիթ») բառի պարագային։

Ե. դարու հեղինակները արդէն ձու բառը կը գործածէին։ Այս բառը մտաւ արեւելահայ բազմաթիւ բարբառներու մէջ՝ Կովկաս թէ Իրան, եւ մինչեւ օրս մնացած է գրական արեւելահայերէնի մէջ։ Այս բառով կերտուած են շարք մը բարդ բառեր, ինչպէս ձուածեղ, ձուաձեւ, ձուարան, եւ այլն։ Այս բառերը հաւասարապէս կը գործածուին արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի մէջ (ուր երբեմն հաւկթաձեւ կը գործածուի ձուաձեւի տեղ)։ Օրինակ՝ ձուածեղ բառը Երեւանէն մինչեւ Պոլիս եւ այլուր գործածուած է բարբառներուն մէջ, հնչիւնական տարբերութիւններով հանդերձ։

Ձուի պարագան նոյնը եղած չէ։ Արեւմտահայ բարբառները ընտրած են հաւկիթ բարդ բառի գործածութիւնը։ Հաւը թռչուններու ընդհանուր անուանումն էր գրաբարով, որ աշխարհաբարի մէջ աքլորի էգին յատկացուեցաւ, իսկ կիթ կը նշանակէ «կենդանիի արտադրութիւն» (1)։ Հետեւաբար, գրական արեւմտահայերէնի մէջ հաւկիթ դարձաւ հաւուն արտադրածը, որ հետագային կիրարկուեցաւ որեւէ կենդանիի արտադրած... հաւկիթներուն համար։

Կը մնայ պարզել ձու բառին ծագումը։ Հնդեւրոպական լեզուները հասարակաց բառ մը ունին eggի համար։ Հնդեւրոպական նախալեզուին բառը *o(u)i-om (հնչել՝ o(v)iom) էր, որ յետոյ ունեցաւ իր տարբերակները՝ *oyom/ovom արեւմտեան լեզուներուն մէջ, եւ *aya արեւելեաններու պարագային։ Հայերէնի պարագային, դժուար է պարզել ձ հնչիւնին ծագումը։ Որոշ լեզուաբաններ եզրակացուցած են, որ սկզբնական *oiom բառը դարձած է *ioiom, իսկ *i հնչիւնը դարձաւ tz (ձ)։ Անոնք կը յիշեն ձաւար բառին պարագան, որ կը ծագի նախահնդեւորպական *ieuo «արմտիք» բառէն)։ Եթէ յիշենք, որ egg բառը *oyom-էն կու գայ, ուրեմն ի վերջոյ, անգլերէն egg ու հայերէն ձու բառերը հեռաւոր զարմիկներ կը դառնան։      
------
(1) Կթել բայը կը նշանակէ «անասունէ մը արդիւնք քաղել»։ Հետեւաբար, կով կթել կը նշանակէ «կովէն (կաթ) քաղել», ինչ որ չ՚ենթադրեր, որ կթել եւ կաթ իրարու հետ կապուած են։


Egg Hunting

Everybody knows that it is a guy in the United States and a chap in England, or an elevator here and a lift across the pond. So, it should not come as a surprise that we have the same situation in Western and Eastern Armenian. Of course, it goes without them that the differences between the two of them are greater than in the case of the English language. However, we will focus on a pair of different names for “egg” in Armenia and elsewhere.

Authors of the fifth century A.D. already recorded the word “egg” as ձու (Classical/Eastern Armenian dzoo, Western Armenian tzoo). This use of the word entered many Eastern Armenian dialects, both in the Caucasus and Iran, and has continued in literary Eastern Armenian to this day. The word tzoo has generated various compound words, such as ձուածեղ (tzuvadzegh “omelette”), ձուաձեւ (tzuvatzev “oval”), ձուարան (tzuvaran “ovaries”). These words are equally used today in Western and Eastern Armenian; the word tzuvadzegh, for instance, was used in dialects from Yerevan to Constantinople and beyond, only with differences in pronunciation.

It is not the same case for the word tzoo itself. Western Armenian dialects opted for a compound word, հաւկիթ (havgeet); հաւ (hav) was the generic name for birds in Classical Armenian, but took the meaning “hen” in Modern Armenian, and կիթ (geet) means “animal product” (1). Therefore, havgeet became the product from a hen, namely, an egg, and later was extended to eggs of any kind. Thus, while the compound words with tzoo have remained in use in literary Western Armenian, the root itself was displaced by the dialectal form havgeet.  

Where does tzoo come from? Most Indo-European languages have a common word for “egg.” The original word was *o(u)i-om (pronounce o(v)iom) in Proto-Indo-European, which derived into different variants: *oyom/ovom in Western languages and *aya in Eastern ones. The word “egg” comes from *oyom, the same as the words that represent the concept, but borrowed from Latin ovum (such as “oval” or “ovaries”). Now, in the case of the Armenian language, it is hard to account for the origin of tz. Some linguists have come to the conclusion that the original word *oiom evolved to *ioiom, and the initial *i turned into tz (they give the analogy of the word tzavar “bulgur wheat,” which comes from the Proto-Indo-European root *ieuo “cereal”). Thus, in the end, “egg” and tzoo would become distant cousins.     

------

(1) The verb կթել (gutel) means “to produce from an animal.” Thus, while կով կթել (gov gutel) means “to milk a cow,” this does not imply that gutel has any relation with կաթ (gat “milk”). We translate it as “to milk” because the product is milk.

Thursday, October 11, 2018

Սմբուկին առեղծուածները

Սմբուկը եւ լոլիկը այն երկու բանջարեղէններն են (թէեւ ըստ էութեան, առաջինը պտուղ մըն է), որոնց օտար անունները՝ պատընճան եւ թոմաթես, լայնօրէն տարածուած են խօսակցական արեւմտահայերէնին մէջ։ Հարկաւ, այս հաստատումը կը վերաբերի այն անձերուն, որոնք ըստ երեւոյթին դպրոցական բաւականաչափ ուսում չեն ունեցած՝ բառերուն բուն հայերէն ձեւերը սորվելու, եւ կամ դժուարութիւն ունին վերջիններս տեղին կերպով օգտագործելու։

Մեծանուն լեզուաբան Հրաչեայ Աճառեանը իր «Հայերէն արմատական բառարան»ին մէջ «սմբուկ» բառի մասին արդարացիօրէն նշած է, որ պէտք է օտար ծագում ունենայ, քանի որ Հայաստանի համար «օտար եւ նորամուտ բերք» էր։ Սմբուկին ակունքները արեւելեան եւ հարաւային Ասիոյ մէջ են, ուրկէ 8-րդ դարուն արաբներու միջոցաւ հասած է Սպանիա։ Անկարելի չէ, ուրեմն, որ արաբներն ալ մուծած ըլլան Հայաստան, թերեւս Սպանիայէն դար մը առաջ։

Աճառեան ենթադրած է, որ մեր բառին աղբիւրը դասական արաբերէն anab բառն է, որ կը նշանակէ «սմբուկ»։ Այս բառը տուած կ՚ըլլայ հայերէն ամբուկ բառը, որ յետոյ շփոթի հետեւանքով (ա գիրը շփոթուած է ս-ի հետ) դարձած է սմբուկ, ինչպէս որ նման շփոթ մը շերաս բառէն ծնունդ տուած է շերամ բառին։

Հետաքրքրական է նշել, որ արաբերէն al-badinjan անունին (որ բխած է պարսկերէն bâdenjân-էն, իսկ վերջինիս աղբիւրը սանսկրիտն է) al-barangan տարբերակը մտած է Սպանիա խօսուող կատալաներէնին մէջ albergínia ձեւով։ Այս բառը դարձած է ֆրանսերէնի aubergine բառը, որ մինչեւ այսօր նաեւ կը գործածուի Մեծն Բրիտանիոյ անգլերէնին մէջ՝ փոխանակ ամերիկեան eggplant ձեւին, որ ԺԸ. դարուն ծնունդ առած է՝ սմբուկին մէկ տարբերակը սագի հաւկիթներու նմանցնելու հետեւանքով։

Արեւելահայերէնի մէջ, սմբուկը, լոլիկին պէս (որ պոմիդոր կոչուած է՝ ռուսերէնի միջնորդութեամբ իտալերէնէ բխած բառ մը), երկար ժամանակ կոչուած է բադրիջան օտար բառով, որ թրքերէնէ եկած է՝ գաւառաբարբառներու միջոցաւ։ Սակայն, վերջին 20-30 տարիներուն, այս երկու բառերուն հայերէն ձեւերը սկսած են աւելի տարածում ու գործածութիւն ունենալ Հայաստանի առօրեայ կեանքին մէջ։ Առցանց փնտռտուք մը ցոյց կու տայ, որ «սմբուկ» բառը յիշուած է շուրջ 75.000 անգամ, իսկ «բադրիջան»ը՝ շուրջ 11.000։